Refluks to jedno z najczęstszych schorzeń przewodu pokarmowego, z którym pacjenci zgłaszają się do lekarza rodzinnego, gastroenterologa czy dietetyka. Polega na cofaniu się treści żołądkowej do przełyku, a czasem aż do jamy ustnej. Kwas solny oraz inne składniki soku żołądkowego podrażniają błonę śluzową przełyku, powodując pieczenie, ból i szereg innych dolegliwości. Nieleczony refluks może prowadzić do poważnych powikłań, dlatego jego wczesne rozpoznanie i właściwe postępowanie są kluczowe dla zdrowia pacjenta.
Co to jest refluks żołądkowo-przełykowy
W warunkach prawidłowych między przełykiem a żołądkiem znajduje się dolny zwieracz przełyku, który działa jak zawór jednokierunkowy. Otwiera się w momencie połykania, a następnie pozostaje zamknięty, zapobiegając cofaniu się treści pokarmowej. Refluks pojawia się wtedy, gdy ten mechanizm jest niewydolny – zwieracz jest zbyt słaby, zbyt często się rozluźnia lub jest przemieszczony, np. w wyniku przepukliny rozworu przełykowego. Wówczas kwasowa lub zasadowa treść żołądkowa może przemieszczać się w górę, wywołując typowe objawy, które pacjent opisuje jako „palący refluks w przełyku”.
Główne przyczyny, które sprzyjają pojawieniu się refluksu
Na rozwój dolegliwości określanych jako refluks wpływa wiele czynników. Do najczęstszych należą: otyłość brzuszna, siedzący tryb życia, dieta obfitująca w tłuszcze, ostre przyprawy, czekoladę, kawę i alkohol. Istotną rolę odgrywa także palenie papierosów, które osłabia napięcie dolnego zwieracza przełyku. Refluks częściej występuje u kobiet w ciąży z powodu wzrostu ciśnienia w jamie brzusznej oraz wśród osób przyjmujących niektóre leki, m.in. z grupy NLPZ, azotanów czy blokerów kanału wapniowego. U części chorych refluks jest związany z przepukliną rozworu przełykowego, co dodatkowo zaburza barierę antyrefluksową.
Typowe objawy, po których można podejrzewać refluks
Najbardziej charakterystycznym objawem jest zgaga, czyli uczucie pieczenia za mostkiem, nasilające się zwykle po posiłku lub w pozycji leżącej. Pacjent często opisuje, że refluks pojawia się po obfitym, tłustym daniu lub późnej kolacji. Typowe są też kwaśne lub gorzkie odbijania, cofanie treści do jamy ustnej, uczucie guli w gardle oraz ból w klatce piersiowej, który może naśladować objawy kardiologiczne. Refluks może powodować również kaszel, chrypkę, nawracające zapalenia gardła i zatok, a nawet zaostrzenia astmy. Objawy pozaprzełykowe sprawiają, że refluks bywa długo nierozpoznany, ponieważ pacjent trafia najpierw do laryngologa czy pulmonologa.
Jak diagnozuje się refluks
Podstawą rozpoznania jest szczegółowy wywiad lekarski i analiza zgłaszanych objawów. Jeżeli dolegliwości są typowe, lekarz może wstępnie rozpoznać refluks i zaproponować leczenie próbne. W przypadkach wątpliwych lub gdy istnieje ryzyko powikłań, wykonuje się badania dodatkowe. Złotym standardem pozostaje gastroskopia, pozwalająca ocenić błonę śluzową przełyku, żołądka i dwunastnicy, a także pobrać wycinki do badania histopatologicznego. Kolejnym ważnym badaniem jest 24-godzinna pH-metria przełyku, która obiektywnie dokumentuje epizody, w czasie których występuje refluks. U niektórych pacjentów wykonuje się także manometrię przełyku w celu oceny czynności zwieracza.
Możliwe powikłania, jeśli refluks pozostaje nieleczony
Choć wielu chorych traktuje refluks jedynie jako uciążliwą, ale „błahą” dolegliwość, przewlekłe cofanie treści żołądkowej może prowadzić do poważnych zmian strukturalnych. Długotrwale utrzymujący się stan zapalny sprzyja rozwojowi przełyku Barretta, w którym fizjologiczny nabłonek zostaje zastąpiony nabłonkiem jelitowym. Jest to stan przednowotworowy, zwiększający ryzyko raka gruczołowego przełyku. Nieleczony refluks może wywoływać także zwężenia przełyku, przewlekłą chrypkę, zmiany próchnicowe zębów oraz pogorszenie jakości snu i ogólnego samopoczucia. Dlatego każdy nawracający refluks wymaga konsultacji lekarskiej, a nie tylko doraźnego sięgania po środki zobojętniające.
Leczenie refluksu – zmiany stylu życia
Pierwszym etapem terapii, szczególnie w łagodnych postaciach choroby, są modyfikacje stylu życia. Pacjent z rozpoznaniem, jakim jest refluks, powinien zadbać o redukcję masy ciała, jeśli występuje nadwaga lub otyłość. Zaleca się unikanie obfitych, tłustych posiłków oraz jedzenia tuż przed snem – ostatni posiłek najlepiej spożyć 3–4 godziny przed położeniem się. Warto ograniczyć spożycie kawy, mocnej herbaty, napojów gazowanych, alkoholu, czekolady oraz miętowych gum do żucia, ponieważ wszystkie te czynniki mogą nasilać refluks. Równie istotne jest zaprzestanie palenia papierosów. U niektórych pacjentów ulgę przynosi spanie z uniesioną górną częścią tułowia.
Farmakologiczne leczenie, gdy refluks jest bardziej nasilony
Gdy zmiana stylu życia nie przynosi wystarczającej poprawy, lekarz może włączyć leczenie farmakologiczne. Podstawową grupę leków stanowią inhibitory pompy protonowej (IPP), które hamują wydzielanie kwasu solnego w żołądku, zmniejszając tym samym kwasowość treści cofającej się do przełyku. Stosuje się również leki z grupy antagonistów receptorów H2 oraz preparaty osłaniające błonę śluzową. W wybranych przypadkach, gdy refluks współistnieje z zaburzeniami motoryki przewodu pokarmowego, lekarz może zalecić leki prokinetyczne poprawiające opróżnianie żołądka. Dobór terapii zawsze powinien być indywidualny, dlatego w przypadku przewlekłych dolegliwości, które sugerują refluks, konieczna jest konsultacja specjalisty.
Kiedy refluks wymaga leczenia chirurgicznego
U części pacjentów, szczególnie tych z dużą przepukliną rozworu przełykowego, ciężką chorobą refluksową oporną na leczenie farmakologiczne lub powikłaniami, rozważa się leczenie operacyjne. Najczęściej wykonuje się zabieg fundoplikacji, w którym chirurg, najczęściej metodą laparoskopową, wzmacnia barierę antyrefluksową, owijając górną część żołądka wokół dolnego odcinka przełyku. Celem zabiegu jest ograniczenie zjawiska, jakim jest refluks, oraz poprawa jakości życia pacjenta. Decyzja o operacji zawsze poprzedzona jest szczegółową diagnostyką i konsultacją chirurgiczną oraz gastroenterologiczną.
Kiedy zgłosić się do lekarza z powodu refluksu
Do lekarza należy zgłosić się zawsze wtedy, gdy objawy takie jak zgaga, ból za mostkiem, cofanie treści do jamy ustnej czy przewlekły kaszel utrzymują się dłużej niż kilka tygodni, nawracają lub nasilają się pomimo zmiany diety. Alarmującymi sygnałami są: trudności w połykaniu, niezamierzona utrata masy ciała, krwawienie z przewodu pokarmowego, niedokrwistość oraz bóle w klatce piersiowej, których nie można jednoznacznie powiązać z refluksem. W takich sytuacjach konieczna jest pilna diagnostyka, aby wykluczyć inne, potencjalnie groźne choroby. Wczesna konsultacja pozwala zahamować rozwój powikłań i skutecznie opanować refluks, przywracając komfort codziennego funkcjonowania.
